Czym jest autyzm wysokofunkcjonujący? Objawy u dzieci i dorosłych
Autyzm jest spektrum, a każda osoba z autyzmem jest inna i wyjątkowa. Autyzm nie zawsze przejawia się w ten sam sposób, nawet w obrębie rodzin, a osoba z autyzmem będzie miała inne oznaki i cechy niż inne osoby z autyzmem. Często te oznaki nie są rozpoznawane aż do dorosłości. Osoba z łagodnymi objawami autyzmu może nie odczuwać znaczącego wpływu na swoje życie. Czasami określamy takie osoby jako mające autyzm wysokofunkcjonujący.
Autyzm jest zazwyczaj kojarzony z dzieciństwem, ale wielu nastolatków i dorosłych pozostaje niezdiagnozowanych przez lata - szczególnie ci z bardziej subtelnymi lub wysokofunkcjonującymi cechami. Osoby te często spędzają większość życia czując się „inne” , nie wiedząc dlaczego, aż do momentu poszukiwania diagnozy w późniejszym życiu.
Czym jest autyzm wysokofunkcjonujący?
Autyzm wysokofunkcjonujący nie jest oficjalnym terminem medycznym ani diagnozą. To potoczne określenie, którym część osób opisuje autyzm w spektrum (ASD) u tych, którzy mają rozwiniętą mowę i na zewnątrz często „radzą sobie” w szkole, na studiach czy w pracy. Co to znaczy w praktyce? Zwykle, że samodzielność w podstawowych sprawach jest większa, ale objawy autyzmu wysokofunkcjonującego nadal mogą mocno wpływać na codzienne życie - szczególnie na relacje, komunikację społeczną, elastyczność, przeciążenie sensoryczne czy regulację emocji.
W Polsce formalnie w diagnozie i dokumentacji stosuje się przede wszystkim klasyfikację ICD (w praktyce nadal często ICD-10, a ICD-11 jest wdrażane), dlatego w opisach spotyka się różne nazwy i podejścia. W nowszych ujęciach odchodzi się od dawnych „podtypów” na rzecz jednej diagnozy w ramach spektrum oraz opisu profilu trudności i potrzeb wsparcia.
W amerykańskiej klasyfikacji DSM-5 połączono wcześniejsze rozpoznania (. zespół Aspergera i PDD-NOS) w jedną diagnozę: m.in zaburzenie ze spektrum autyzmu (ASD). Dlatego osoba, która wcześniej mogła otrzymać rozpoznanie zespołu Aspergera, dziś najczęściej zostałaby diagnozowana w ramach ASD - a „autyzm wysokofunkcjonujący” pozostaje potocznym skrótem myślowym, nie nazwą diagnozy.
Część osób określanych w ten sposób rozwija strategie radzenia sobie, w tym tzw. maskowanie. Mogą osiągać dobre wyniki w nauce lub pracy, ale jednocześnie doświadczać lęku, przeciążenia, wypalenia czy przewlekłego zmęczenia wynikającego z ciągłego dopasowywania się do oczekiwań otoczenia.
Jakie są objawy autyzmu wysokofunkcjonującego?
Objawy autyzmu wysokofunkcjonującego nie tworzą jednego, stałego zestawu „punktów do odhaczenia” - to potoczne określenie zwykle dotyczy osób w spektrum autyzmu (ASD), które mają rozwiniętą mowę i na zewnątrz często sprawiają wrażenie, że dobrze sobie radzą. Trudności mogą jednak dotyczyć innych obszarów: komunikacji społecznej (np. rozumienia kontekstu, niedopowiedzeń, zasad rozmowy), budowania relacji, elastyczności w działaniu, tolerowania zmian, przetwarzania bodźców oraz regulacji emocji.
Warto też pamiętać, że objawy mogą wyglądać inaczej w zależności od wieku i sytuacji. U części dzieci stają się wyraźniejsze dopiero wtedy, gdy rosną wymagania społeczne (przedszkole, szkoła), a u dorosłych często dochodzi temat maskowania i przeciążenia, które nie zawsze widać z zewnątrz. Poniżej opisujemy typowe sygnały osobno u dzieci i u dorosłych = jako wskazówki, a nie diagnozę.
Objawy autyzmu wysokofunkcjonującego u dzieci
Dzieci z autyzmem wysokofunkcjonującym często wykazują szereg objawów we wczesnym dzieciństwie, w tym:
trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji rówieśniczych (np. „niedopasowanie”, samotna zabawa, konflikty),
trudności w prowadzeniu rozmowy: wchodzenie w słowo, mówienie długo o swoich zainteresowaniach, kłopot z naprzemiennością i „wyczuciem” sytuacji,
nietypową komunikację niewerbalną (np. mniejszy lub nietypowy kontakt wzrokowy, gesty, mimika),
silną potrzebę rutyny i trudność z nagłymi zmianami (np. protesty, napięcie, wybuchy),
intensywne, wąskie zainteresowania i „zawieszanie się” na wybranych tematach,
zachowania autostymulacyjne (tzw. stimming) lub wiercenie się, szczególnie w stresie lub przeciążeniu,
nadwrażliwość lub obniżoną wrażliwość na bodźce (dźwięki, światło, dotyk, zapachy, tekstury jedzenia/ubrań),
trudności w koordynacji i w zadaniach precyzyjnych (np. grafomotoryka), u części dzieci także chodzenie na palcach,
trudności w regulacji emocji i samouspokajaniu się; przy przeciążeniu mogą pojawiać się silne reakcje (tzw. meltdown),
kłopot z żartami, sarkazmem, aluzjami i „small talkiem” (bardziej dosłowne rozumienie wypowiedzi),
współwystępujący lęk, szczególnie w sytuacjach społecznych lub nowych.
Autyzm wysokofunkcjonujący i wyzwania związane z funkcjami wykonawczymi (dzieci i nastolatki)
U części dzieci i nastolatków w spektrum (często określanych potocznie jako „autyzm wysokofunkcjonujący”) mogą występować trudności w zakresie funkcji wykonawczych, czyli umiejętności takich jak planowanie, organizacja i elastyczne dostosowywanie się do zmian.
trudność w planowaniu i organizacji zadań oraz w zarządzaniu czasem,
kłopot z realizacją poleceń wieloetapowych (gubienie kroków, potrzeba rozbicia zadania na etapy),
odkładanie zadań na później, zapominanie o terminach lub rzeczach „oczywistych” dla innych,
silne przeciążenie emocjonalne przy zmianie planu lub rutyny.
Więcej informacji na temat objawów autyzmu u dzieci można znaleźć w publikacji: Autyzm u dzieci - Objawy, diagnoza i wczesne rozpoznanie.
Objawy autyzmu wysokofunkcjonującego u dorosłych
Objawy autyzmu wysokofunkcjonującego u dorosłych często przypominają te z dzieciństwa, ale mogą być zależne od sytuacji (np. pracy, relacji, poziomu stresu) i częściej „ukryte” dzięki wyuczonym strategiom radzenia sobie. Dlatego część osób przez lata funkcjonuje bez diagnozy, czując się jednocześnie społecznie wyczerpana, niezrozumiana albo chronicznie przeciążona.
U dorosłych w spektrum (potocznie określanych jako osoby z „autyzmem wysokofunkcjonującym”) mogą pojawiać się:
kontakt wzrokowy odbierany jako niekomfortowy lub „wymuszony”,
trudność w odczytywaniu sygnałów społecznych (tonu, aluzji, „czytania między wierszami”),
dosłowne rozumienie wypowiedzi; trudność z żartem, sarkazmem i small talkiem,
trudność w prowadzeniu rozmowy „na zmianę” (np. wchodzenie w słowo, monologowanie, gubienie wątku w grupie),
potrzeba rutyny i przewidywalności; stres przy nagłych zmianach planu,
przeciążenie sensoryczne (hałas, światło, zapachy, tłum) i szybkie „przebodźcowanie”,
trudności z funkcjami wykonawczymi (planowanie, priorytety, decyzje, przejścia między zadaniami),
intensywne, wąskie zainteresowania lub okresy silnego skupienia (hiperfokus),
wyczerpanie po kontaktach społecznych; potrzeba długiej regeneracji,
bywanie odbieranym jako zbyt bezpośredni lub „oschły” (często bez intencji bycia niemiłym),
perfekcjonizm w wybranych obszarach i wysoki stres, gdy coś nie idzie „zgodnie z planem”.
Warto też pamiętać, że u części osób w spektrum mogą współwystępować inne trudności, np. zaburzenia lękowe, depresja czy ADHD - i to one czasem są pierwszym powodem, dla którego ktoś szuka pomocy.
Wielu dorosłych z autyzmem wysokofunkcjonującym doświadcza niezdiagnozowanych trudności przez lata. Mogą czuć się społecznie wyczerpani, niezrozumiani lub chronicznie przestymulowani, nie znając podstawowej przyczyny.
Innym powszechnym objawem ASD zarówno u dzieci, jak i dorosłych jest występowanie współistniejących zaburzeń, w tym zaburzeń lękowych, depresji, ADHD, OCD i choroby dwubiegunowej.
Autyzm wysokofunkcjonujący u dzieci: dlaczego warto działać wcześnie?
U dzieci wczesna diagnoza daje szansę szybciej dopasować wsparcie i środowisko edukacyjne. Pomaga zrozumieć, skąd biorą się trudności (np. w relacjach, komunikacji, elastyczności, sensoryce), i dobrać odpowiednie oddziaływania terapeutyczne. Co ważne, diagnoza ułatwia też planowanie ścieżki przedszkolnej i szkolnej - w tym wybór placówki, która rozumie specyfikę spektrum i potrafi zapewnić dziecku realne wsparcie.
W PROMITIS łączymy proces diagnozy z myśleniem o kolejnym kroku. Oprócz diagnozy i zaleceń prowadzimy także przedszkola i szkoły, które są przygotowane do pracy z dziećmi w spektrum. To ważne zwłaszcza wtedy, gdy rodzice chcą, żeby zalecenia po diagnozie nie zostały tylko na papierze, ale dało się je przełożyć na codzienność: sposób prowadzenia zajęć, organizację dnia, wsparcie w relacjach rówieśniczych i reagowanie na przeciążenie.
Taka spójność między diagnozą, terapią i środowiskiem edukacyjnym często ułatwia dziecku funkcjonowanie i pozwala budować kompetencje na przyszłość - również po to, by w dorosłości lepiej rozumiało siebie i swoje potrzeby.
